Тұрақсыз экономика жағдайында контрагенттердің төлемеуі мәселесі жиі бизнесті қиын жағдайға қояды. Қазақстан заңнамасы кредиторларға өндіріп алудың үш негізгі құралын ұсынады: сотқа дейінгі претензия, нотариустың атқарушы жазбасы және сот талқылауы.
Сотқа дейінгі претензия – қарызды қайтарудың бірінші қадамы
Сотқа дейінгі претензия – міндеттемені орындау туралы жазбаша талап. Коммерциялық дауларының көптеген санаттары үшін претензия ұсыну сотқа жүгінер алдындағы міндетті кезең болып табылады. Сонымен қатар, претензия жолдау ескіру мерзімінің ағуын тоқтатады және айыппұл мен өсімпұл есептеле бастайтын сәтті белгілейді.
Тиімді претензия тараптардың толық деректемелерін, міндеттеменің туындау негізін, қарыз сомасын, айыппұл есебін және ерікті орындау мерзімін қамтуы керек. Қарызкердің претензияны алуын растау үшін хабарламамен тапсырыс хатты, алу туралы белгімен жеке тапсыруды пайдаланыңыз.
Нотариустың атқарушы жазбасы – өндіріп алудың жылдам жолы
Атқарушы жазба – атқарушы құжаттың күшіне ие берешекті өндіріп алу туралы нотариустың бұйрығы. Негізгі артықшылық – алу жылдамдығы (үш жұмыс күні) және сот процесімен салыстырғанда төмен құны.
ҚР «Нотариат туралы» заңының 92-1-бабына сәйкес атқарушы жазба нотариаттық куәландырылған мәмілелер, қарызды мойындау туралы жазбаша мәмілелер, коммуналдық қызметтер, жалдау ақысы, жалға беру шарттары бойынша берешектер және заңмен көзделген басқа жағдайлар бойынша міндеттемелер орындалмаған кезде қолданылады.
Атқарушы жазба алу үшін кредитор 30 күн бұрын қарызкерге міндеттемені орындау туралы жазбаша талап жолдауы керек. Содан кейін нотариусқа шарт, берешек есебі және талапты жолдау дәлелдемелері ұсынылады. Нотариус берешектің дауылсыздығын тексеріп, атқарушы жазба жасайды. Егер қарызкер 10 жұмыс күні ішінде қарсылық білдірмесе, атқарушы жазба мәжбүрлеп өндіріп алу үшін сот орындаушысына беріледі.
Сот талқылауы – өндіріп алудың сенімді жолы
Жалпы тәртіпте талап қою өндірісі процессуалдық әрекеттердің толық циклы бар классикалық сот талқылауын білдіреді. Бұл өндіріп алу тәсілі көп уақытты талап етсе де, кредитор мүдделерінің ең толық құқықтық қорғауын қамтамасыз етеді.
Процедура жауапкер орналасқан жер бойынша сотқа талап арыз беруден басталады. Талапқа талаптарды растайтын құжаттарды тіркеу қажет: шарт, орындалған жұмыстар актілері, шот-фактуралар, тараптардың хат-хабарлары, претензия жолдау дәлелдемелері. Сондай-ақ мемлекеттік баж төлеу талап етіледі, оның мөлшері заңды тұлғалар үшін талап сомасының 3%-ын, жеке тұлғалар үшін 1%-ын құрайды.
Талапты қарау мерзімі – өндіріске қабылдау күнінен бастап 2 айға дейін. Процесс барысында сот іс үшін маңызды жағдайларды анықтау және дәлелдеу жүктемесін бөлу үшін алдын ала отырыс өткізеді. Содан кейін негізгі отырыста дәлелдемелер зерттеледі, тараптар тыңдалады және шешім шығарылады.
Болашақ шешімнің орындалуын кепілдендіретін қамтамасыз ету шараларын қолдану табысты өндіріп алу үшін өте маңызды. Мұндай шараларға қарызкердің мүлкі мен банк шоттарын тыйым салу, белгілі бір әрекеттерді жасауға тыйым салу, тіркеуші органдарға қарызкердің мүлкімен мәмілелерді тіркеуге тыйым салу жатады. Талапты қамтамасыз ету туралы өтінішхат жауапкерді хабардар етусіз түскен күні сотта қаралады, бұл қарызкердің активтерін жасыру әрекеттерін жедел блоктауға мүмкіндік береді.
Дәлелдемелерге ерекше назар аудару керек. Кредитор үшін анық берешек те тиісті құжаттармен расталуы керек. Дұрыс ресімделген шарт, тауар беру немесе жұмыс орындау құжаттары, төлем құжаттары бірінші кезекте маңызды. Сондай-ақ сотқа дейінгі тәртіпті сақтау дәлелдемелерін – қарызкердің алуын растаумен претензияны ұсыну маңызды.
Оң шешім шыққаннан кейін оның заңды күшіне енуін күту қажет (егер шешім шағымданбаса, түпкілікті нысанда дайындау сәтінен бір ай). Егер шешім шағымданса, апелляциялық сот шағымды қарап, сот шешімін күшінде қалдыруы керек. Содан кейін сотта мәжбүрлеп өндіріп алу негізі болып табылатын атқарушы парақ алынады. Атқарушы парақ 3 жыл ішінде сот орындаушысына ұсынылады.
Мемлекеттік және жеке сот орындаушылары арасында таңдау жасау кезінде жеке орындаушылар әдетте жедел әрекет ететінін, аз жүктемеге ие екенін және нақты өндіріп алуға материалдық мүдделі екенін ескеру керек (олардың сыйақысы өндірілген сомаға пайыз құрайды). Орындау процесінде қарызкердің мүлкін тыйым салу және сату, жалақы мен басқа кірістерге өндіріп алуды бұру, шетелге шығуға шектеу қою, лицензиялар мен рұқсаттардың қолданылуын тоқтату сияқты шаралар қолданылады.
Оңтайлы стратегияны таңдау
Берешекті тиімді өндіріп алу кешенді көзқарасты талап етеді. Қарызкердің төлем қабілеттілігін бағалаудан және дәлелдемелерді талдаудан бастаңыз. Сотқа дейінгі претензия жолдап, дауды бейбіт жолмен реттеуге тырысыңыз.
Егер қарызкер жауап бермесе, мәжбүрлеп өндіріп алудың оңтайлы тәсілін таңдаңыз: дауылсыз берешек кезінде – нотариустың атқарушы жазбасы, бұйрықты өндіріс критерийлеріне сәйкес келетін талаптар кезінде – сот бұйрығы, басқа жағдайларда – талап арыз.
Шешімнің орындалуын қамтамасыз ету үшін қамтамасыз ету шараларын қолданыңыз және қарызкердің мүлкі туралы ақпарат бере отырып, атқарушы өндіріске белсенді қатысыңыз.
Стратегия таңдау кезінде қарыз сомасын, дәлелдеме базасын, қарызкердің қаржылық жағдайын және қаражат алудың шұғылдығын ескеріңіз. Күрделі жағдайларда берешекті өндіріп алуға маманданған кәсіби заңгерлерге жүгіну оңтайлы шешім болады.
Ғабитжан Құдайберген, GK and Partners басқарушы серіктесі
